Acil Kontrasepsiyon (Acil Korunma): Ertesi Gün Hapı ve Bakırlı RİA

Acil kontrasepsiyon (acil korunma), korunmasız cinsel ilişki sonrasında veya kullanılan doğum kontrol yönteminde hata ya da başarısızlık olduğunda istenmeyen gebeliği önlemek için kullanılan acil yöntemlerdir.

Levonorgestrel etken maddeli acil kontrasepsiyon haplarının ilk 72 saat, ulipristal asetat etken maddeli acil kontrasepsiyon haplarının ise ilk 120 saat içinde alınması gerekir.

Ne kadar erken kullanılırsa o kadar etkilidir. Acil kontrasepsiyon, gebelik oluştuktan sonra etkili değildir ve düşük yaptırıcı değildir.

1. Hangi Durumlarda Acil Kontrasepsiyon Kullanılabilir?

Acil kontrasepsiyon veya acil korunma yöntemleri;

• Korunmasız cinsel ilişki yaşanması,
• Kondomun yırtılması, kayması veya yanlış kullanılması,
• Doğum kontrol hapının unutulması veya kullanımının aksaması,
• Doğum kontrol iğnesinin zamanında uygulanmaması,
• Diyafram veya servikal başlık gibi bariyer yöntemlerin yerinden çıkması veya doğru kullanılmaması,
• Geri çekme yönteminin başarısız olması,
• Doğurgan günlerin yanlış hesaplanması,
• Cinsel saldırı sonrasında gebelik riski bulunması

gibi durumlarda düşünülebilir.

Doğum kontrol hapı veya iğnesinin unutulması ya da gecikmesi durumunda acil kontrasepsiyon gerekip gerekmediği, kişinin kullandığı yöntemin türüne, kaç dozun unutulduğuna ve gecikmenin süresine göre değişir.

Bazı yöntemlerde kısa süreli bir gecikme önemli olmayabilirken, bazı yöntemlerde birden fazla dozun unutulması veya belirli bir sürenin aşılması gebelik riskini artırabilir. Bu nedenle kullanılan yöntemin adı, ne kadar süreyle aksadığı ve bu sırada korunmasız cinsel ilişki yaşanıp yaşanmadığı birlikte değerlendirilmelidir.

Gerektiğinde sağlık profesyonelinden danışmanlık alınabilir.

2. Acil Kontrasepsiyon Yöntemleri Nelerdir?

Acil kontraseptif yöntemler, temel olarak yumurtlamayı (ovulasyonu) baskılayarak veya rahim iç tabakasında değişikliğe yol açarak etki gösterir. Böylece kullanılan yönteme ve uygulama zamanına bağlı olarak gebelik riskini azaltabilir.

Acil kontrasepsiyon için acil kontraseptif haplar (ertesi gün hapları) ve bakırlı RİA (spiral) seçenekleri bulunmaktadır.

2.1. Acil Kontraseptif Haplar (Ertesi Gün Hapları)

Ertesi gün hapları, korunmasız cinsel ilişkiden sonra gebelik riskini azaltmak için kullanılan acil kontraseptif haplardır. Etkililiğinin artması için mümkün olduğunca erken alınması önerilir.

Acil kontrasepsiyon için kişilerin kullanabileceği üç farklı hormonal yöntem mevcuttur:

• Ulipristal asetat içeren haplar, korunmasız cinsel ilişkiden sonraki ilk 120 saat (5 gün) içinde kullanılabilir.
• Levonorgestrel içeren haplar, korunmasız cinsel ilişkiden sonraki ilk 72 saat (3 gün) içinde kullanılabilir.
• Yuzpe yöntemi, kombine doğum kontrol haplarının ilk 72 saat içerisinde kullanılmasıyla uygulanan bir acil korunma yöntemidir. Bu yöntem uygulanmadan önce kadın hastalıkları ve doğum uzmanı veya aile hekiminden danışmanlık alınmalıdır.

Acil Kontraseptif Hap Kullanırken Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Acil kontrasepsiyon hapları düzenli bir doğum kontrol yönteminin yerine geçmez. Ayrıca alındıktan sonraki cinsel ilişkiler için gebelikten korunma sağlamaz. Bu nedenle gebelikten korunmaya devam etmek için düzenli bir doğum kontrol yöntemi kullanılmalıdır.
• Acil kontraseptif hap alındıktan sonra yeniden korunmasız cinsel ilişki yaşanması durumunda tekrar acil kontrasepsiyon gerekebilir. Acil kontraseptif haplar aynı adet döngüsü içinde birden fazla kez kullanılabilir. Ancak gebeliği önleme başarısını düşürebilir. Ayrıca tekrarlayan kullanım adet düzensizliklerini artırabilir. Düzenli bir doğum kontrol yöntemi için danışmanlık alınması önerilir.
• Emzirme döneminde de acil kontrasepsiyon kullanılabilir. Ancak hap kullanılması gerektiğinde kullanılan etken maddeye göre emzirme konusunda farklı öneriler bulunabilir. Bu nedenle emziren kişilerin acil kontrasepsiyon kullanmadan önce kadın hastalıkları ve doğum uzmanı veya aile hekimine başvurulması önerilir.
• Ulipristal asetat ve levonorgestrel içeren acil kontraseptif haplar aynı anda kullanılmamalıdır.
• Kullanılan bazı ilaçlar acil kontraseptif hapların etkisini azaltabilir. Düzenli kullanılan ilaçlar varsa acil kontrasepsiyon kullanmadan önce sağlık profesyoneline danışılması önerilir.

2.2. Bakırlı RİA (Spiral) ile Acil Kontrasepsiyon

Bakırlı RİA (spiral), acil kontrasepsiyonda en etkili seçenektir. Korunmasız cinsel ilişkiden sonraki 5 gün içinde sağlık profesyoneli tarafından rahim içine yerleştirilebilir ve bu süre içinde uygulandığında %99’dan fazla etkilidir.

Bakırlı RİA’nın önemli bir avantajı, acil kontrasepsiyon amacıyla kullanıldıktan sonra uzun süreli gebelikten korunma sağlamaya devam edebilmesidir. Bu nedenle hem acil kontrasepsiyon hem de sonraki dönem için gebelikten korunma seçeneği olarak değerlendirilebilir.

RİA’nın uygun olup olmadığı, kişinin sağlık durumu ve cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlar (CYAE) açısından mevcut riskleri değerlendirilerek sağlık profesyoneliyle birlikte belirlenir.

Acil kontrasepsiyon yöntemleri mevcut bir gebeliği sonlandırmaz.

Hangi yöntemin uygun olduğu; korunmasız cinsel ilişkinin üzerinden geçen süre, kişinin sağlık durumu ve gebelikten korunma ihtiyaçları değerlendirilerek belirlenebilir.

3. Acil Kontrasepsiyon Sonrasında Neler Olabilir?

Acil kontraseptif hapların kullanılması sonrasında adet daha erken veya daha geç başlayabilir. Hafif düzensiz kanama görülebilir.

Bulantı, kusma ve yorgunluk gibi yan etkiler de ortaya çıkabilir; bunlar genellikle hafif ve kısa sürelidir.

Hap alındıktan sonra ilk 3 saat içerisinde kusma olursa alınan dozun tekrarlanması gerekebilir. Bu durumda sağlık profesyoneline danışılması önerilir.

Bakırlı RİA kullanan bazı kişilerde, özellikle ilk aylarda, daha yoğun veya uzun süren adet kanaması ve daha şiddetli kramplar görülebilir.

4. Acil Kontrasepsiyon Cinsel Yolla Aktarılan Enfeksiyonlardan Korur mu?

Hayır. Acil kontrasepsiyon yöntemleri gebelik riskini azaltmaya yardımcı olur ancak cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlara (CYAE) karşı koruma sağlamaz.

Korunmasız cinsel ilişki sonrasında gebelik riskini azaltmak için acil kontrasepsiyon kullanılabilir. Ancak aynı ilişki sırasında HIV, klamidya, bel soğukluğu (gonore), frengi (sifiliz), hepatit B veya diğer CYAE’ler açısından da risk oluşmuş olabilir. Bu nedenle CYAE açısından risk değerlendirmesi ve gerekli durumlarda korunma ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi almak için enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurulması önerilir.

Korunmasız cinsel ilişki sonrasında gebelik riski açısından kadın hastalıkları ve doğum uzmanına, cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlar açısından ise enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanına başvurulması önemlidir. Gerekli durumlarda yapılacak testler ve değerlendirmelerle uygun takip planlanabilir.

5. Acil Kontrasepsiyon Sonrası Gebelik Testi Ne Zaman Yapılmalı?

Acil kontrasepsiyon sonrasında adet daha erken veya daha geç başlayabilir.

Beklenen zamanda adet başlamazsa veya 3 hafta içinde adet gerçekleşmezse gebelik testi yapılması önerilir.

Özetle: Acil Kontrasepsiyon ve Acil Korunma

Acil kontrasepsiyon, korunmasız cinsel ilişki sonrasında gebelik riskini azaltmak için başvurulabilecek yöntemleri kapsar.

Düzenli bir doğum kontrol yönteminin yerine geçmez ve cinsel yolla aktarılan enfeksiyonlardan korumaz.

Korunmasız cinsel ilişki sonrasında gebelik ve CYAE risklerinin birlikte değerlendirilmesi, kişinin ihtiyacına uygun sağlık hizmetine erişmesi önemlidir.